ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 293

Түс даралау

Тус даралау, фотографияда – фото немесе кино түсіру ісінде нысаннан шығатын немесе шағылатын күрделі спектрлік құрамның бірнеше спектрлік диапазондарға жіктелу процесі. Диапазондар саны элементарлық қабаттардың санына тең. Түс даралау – көп қабат ...

Түсінік

Түсінік - заттың, кұбылыстың ең елеулі касиеттерін, байланыстарын, қатынастарын көрсететін ойлаудың формасы. Түсініктің негізгі қызметі - берілген топтың жеке заттарының барлық ерекшеліктерінен назарын аударту арқылы жүзеге асатын жалпылылықты бө ...

Түсіндірмелі салалас сөйлем

Түсіндірмелі салалас сөйлем, пояснительное сложносочиненное предложение - синтаксистік компоненттерінін алғашқысында айтылған іс-әрекет, оқиға желісінің мәні кейінгі компонентте сараланып, түсіндіріліп, ашылып отыратын кұрмалас сөйлем. Түсіндірме ...

Түсіндірмелі шартты белгілер

Түсіндірмелі шартты белгілер - жергілікті жер объектілерінің қосымша сипаттамасы үшін қолданылады. Картада шартты белгілермен бірге толық, қысқартылған жазулар, сондай-ақ графикалық бейнелеуге болмайтын объектілердің сандық сипаттамалары, елді ме ...

Түсіну

Тусіну – ойлау әрекетінің нәтижесінде белгілі бір оқиғаның немесе құбылыстың мағынасы жайлы ой-тұжырымға келу. Тусіну мүмкіндігімен сан алуан құбылыстардың себеп-салдарын, елеулі белгілерін, өзара байланысын, маңызы мен мағынасын ұғынуға болады. ...

Түсіп Күзембаев

Түсіп Күзембаев - шахтер, Социалистік Еңбек Ері. 1908 жылдан Қарағандыны4 "Джимми" шахтасында шанашы, тіреуші болып істеді. Қарағандының көмір кенішіндегі ереуілге қатысушы. Т. Күзембаев - алғашқы стахановшы және бассейндегі стахановшылар қозғалы ...

Түсіру ауданы

Түсіру ауданы - темір жолмен немесе су жолдарымен тасымаддау кезінде әскер мен материалдық заттарды түсіру жұмыстары жүргізілетін аудан. Әр Түсіру ауданында бірнеше станция мен кеметұрақтар болады.

Түсіру негізін GPS технологиясын пайдалану арқылы құру

Геодезиядағы GPS өлшеулердің принципі. Геодезиялық GPS өлшеулерін GPS қабылдағыштарымен төрт одан да көп жер серіктерін бір уақытта бақылау арқылы жүргізіледі. Екі қабылдағыштың бірі-базалық, ал екіншісі қабылдағыш-ровер болып келеді. Базалық қаб ...

Түсіру торабы

Түсіру торабы – топографиялық түсірістерді тікелей қамтамасыз ету үшін мемлекеттік геодезиялық торап пункттеріне қосымша анықталатын нүктелер жиынтығы. Түсіру торабының нүктелері аналитикалық әдістер - триангуляциямен, теодолиттік жүрістермен, қи ...

Түске бөлу

Түске бөлу түрлі-түсті түпнұсқаны жарықсүзгілерді немесе селективті жарық бергіштерді пайдалану арқылы, жеке түстерге бөлу. Жеке түстерге жасалған басу формаларымен көп бояулы басу барысында түстер жинақталып белгілі бір дәлдікпен түпнұсқаны бейн ...

Түспе

Түспе - өсімдіктердің құраған жер асты және жер беті бөлігінде болатын органикалық құрауыштардың жиынтығы. Орман қауымдастығында түспе топырақ бетінде төсеніш түзеді. Түспемен бірге топыраққа өсімдіктер синтездеген органикалық заттектер ғана емес ...

Түссіз сия

Түссіз сия - Құпия мәтіндерді дайындау үшін қолданылатын сия. Олар қағазда көрінбейді, әйтсе де оны алушы арнайы өңдеулер арқылы оны көрінетін ете алады.

Түтікгүл

Түтікгүл – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Ұлытау, Қарқаралы, Алтай, Іле, Күнгей, Жетісу Жоңғар Алатаулары, Қаратау мен Тарбағатай тауларының тастақты, жартасты беткейлерінде, шалғындарда, бұталардың ара ...

Түтін қалқа

Түтін қалқа жасанды жолмен жасалған аэрозоль бұлты. Қарсыласты жаңылыстыру, өз әскерлерінің қимылдарын және объектілерін бүркемелеу үшін қолданылады. Түтін қалқа түтіндеткіш құты, гранаттар, миналар, снарядтар, бомбалар, түтіндеткіш аппараттар ар ...

Түтінді авиациялық бомба

Түтінді авиациялық бомба - бүркеніш және көз шағылыстырғыш бейтарап түтінді қалқа жасайтын бомба түрі. Ақ фосформен жабдықталады, ол бомба жарылғанда 10­15 м радиуста шашылып, көп мөлшерде ақ түтін шығарып жанады.

Түтінді бүркеніш

Түтінді бүркеніш - әскердің ұрыс әрекеттері мен әр түрлі объектілерді көзбен бақылау жасауға, бақылауға және инфрақызыл сәулемен суретке түсіруге кедергі келтіретіндей етіп түтін қалқасын қою жолымен бүркемелеу. Түтінді бүркеніш жылулық пеленітег ...

Түтінді газдар

Түтінді газдар – отын жағу кезінде ластағыш заттар шығаратын газдар; атмосфераның ластануының негізгі көзі. Түтінді газдар құрамына көмір қышқыл газы, күкірт газы, азот тотықтары, иіс газы, қаракүйе, шаңдық бөлшектер, радиоактивті элементтер жата ...

Түтіндейтін заттар

Түтіндейтін заттар - аэрозоль жағдайында улағыш қасиеті жоқ түтіндеткіш құралдарды жабдықтау үшін қолданылатын аэрозольды заттар. Оған фосфор, пиротехникалық өздігінен түтіндейтін кұрамдар және мұнай өнімдері негізіндегі құрамдар жатады. Олар оқ- ...

Түтіндеткіш құралдар

Түтіндеткіш құралдар - түтін түтететін оқ-дәрілер, машиналар, аппаратуралар мен аспаптар. Түтін түзу тәсілі бойынша Түтіндеткіш құралдар жарылғыш әрекетті сигналды түтіндеткіш ракета), түтіндейтін сұйық заттарды тозандатуға негізделген, термиялық ...

Түтіндеткіш құты

Түтіндеткіш құты - түтін шығаруға арналған қарапайым құрал. Жоғаргы жағында саңылау бар, металл цилиндрлі қорапшадан тұрады. Орталық саңылауға тұтандырғыш қойылады, ал басқа саңылаулардан түтін шығады. Нәтижесінде түтін қоспасы пайда болады. Түті ...

Түшкіру

Түшкіру - күрделі дем шығару, қорғаныстық рефлекторлық, жағдай, ол мұрын қуысындағы үшкіл нервтің ұшындағы рецепторларды тітіркендіруге байланысты қозады. Түшкірген кезде жүмсақ таңдай көтеріледі және ішкі мұрының тесігі жабылады да, дем шығараты ...

Тұз айнасы

Тұз айнасы - Тұз массивінің, тұзкүмбезді немесе сиантиклин құрылымдардың жерасты немесе беткейлік су ағымдарымен жылуы нәтижесінде қалыптасатын денудациялану қиындысы.

Тұз байланатын көлдер

Тұз байланатын көлдер - судың құрамында кездесетін әр түрлі тұздары қатты күйінде бөлініп шығатын көлдер. Бұрынғы КСРО-да олар Каспий маңы ойпатында, Батыс Сибирьдің оңтүстігінде, қырымда және тағы басқалар. жерлерде тараған. Кейбір көлдерде тұз ...

Тұз күмбездері

Тұз күмбездері - тұз тектоникасы әсерінен платформалардың ірі ойыстары мен бөктерлік ойпаңдарында қалыптасатын құрылым. Тұз күмбездері тұз массаларының жоғары қарай" ағуы” нәтижесінде қалыптасқан тұзды массив шток және дөң тәрізді көтерілген бетк ...

Тұзақ құру

Ескі аңшылық дәуір кезіндегі халық тіршілігін бейнелейтін ойындардың бірі - "Тұзақ құру" ойыны. Балалардың жасына, ой-санасына лайықты өзгеріп, өңделген. Үлкендердің аң аулап, құс ату әдісіне салып балалар мұны ойын үстінде орындайтын болған. Тұз ...

Тұздау

Тұздау. Етті, балықты, көкөністі, саңырауқұлақты, кейде жеміс-жидекті консервілеу әдісі. Қажетті материал - ірі тұз. Йодталған немесе ұнтақталған тұз түрлері жарамайды. Тұздау процесі ағаш ыдыстарда жүргізілгені дұрыс. Беті эмальданбаған металл ы ...

Тұзды күмбездер

Тұзды күмбездер - жер қойнында іркілген тұздардың жер бетіне есіп шығу немесе сығымдалу процесінен пайда болған тектоникалық құрылымдар, яғни кұмбез тәріздес немесе брахиантиклиналды қатпарлар. Бұрынғы КСРО-да тұзды күмбездер Каспий маңы ойпатынд ...

Тұздық

Тұздық - құрамындағы еріген тұздың жалпы мөлшерері 50 г/л-ден астам табиғи немесе жасанды су ерітінділері. Жер бетіндегі сулардың минералдары көбінесе 320 – 370 г/л-ден аспайды, жер асты суларындағы тұздықтардың минералдары 550 – 600 г/л-ге дейін ...

Тұздықақ

Тұздықақ, Тұзды батпақ – Нарын құмының солтүстік-батысындағы сор.Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданыннда орналасқан. Сор солтүстік-батыстан шығысқа, оңтүстік-шығысқа қарай доғаша иіліп созылып жатыр. Ұзындығы 110 – 120 км, орташа ені 15 км ...

Тұзкүмбезді алқап

Тұзкүмбезді алқап - шөгінді тыс қимасында мейілінше қалың галогендік тау жынысы қабаттары дамыған, тұз тектоникасы кеңінен көрініс беретін ауқымды аймақ. Көлбеу жазықтықтағы пішіні теңөлшемді болуы немесе ұзынынан-ұзақ созыла сағалануы ықтимал. Т ...

Тұзкөл жер асты су алабы

Тұзкөл жер асты су алқабы, Қарағанды облысындағы Сарысу өзенінің аңғарында, Қаражал қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. Қаражал қаласы мен Жәйрем кенішін ауыз сумен қамтамасыз ету мақсатында жүргізілген барлау жұмыстары барысында ...

Тұзсыздандыру

Тұзсыздандыру - зат құрамынан зиянды әсері бар тұздарды кетіру. Мысалы, суға кермектік беретін Cu2+ және Mg2+ иондарының тұздарын жою. Мұнайды тұздар мен механикалық қоспалардан тазарту үшін тұзсыздандыру қолданылады. Ол үшін деэмульгаторлар көме ...

Тұйық (өлең өрнегі)

Тұйық - классикалық түркі тілдес поэзияда кездесетін өлең өрнегі. Арзудың" ромал-и-мусаддас-и максур” дейтін өлшемімен жазылған. Ұйқасы а-а-б-а, кейде а-а-а-а, арагідік а-б-с-б болып келеді. Тұйық түркі тілдес халықтардың фольклорында кездеседі. ...

Тұйық алап

Тұйық алап - тұйық аймақтардағы көл немесе өзен алаптары. Тұйық алапқа құрлықтың ішкі бөлігіндегі, әсіресе шөл, шөлейт өңірлердегі көл алаптары жатады. Мысалы, Арал-Каспий алабындағы Сырдария мен Әмудария, Балқаш-Алакөл алабындағы Іле, Қаратал, Л ...

Тұйық аңғарлар

Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во "Наука", 1966, стр. 204. Академия наук Казахской ССР. Институт языкозна ...

Тұйық рай

Тұйық рай - қопармалы және жалғамалы тілдерде бар және баяндауышты, сол сияқты предикативтік мәнді сөздерді сөйлемнің есімді мүшелері тұрғысында рәсімдеу үшін қолданылған етістіктің финитті емес тұлғасы.

Тұйық тізбекті қосылыстар

Тұйық тізбекті қосылыстар, циклді қосылыстар – молекулаларында үш және одан да көп атомдар өзара байланысып, бір немесе бірнеше сақина түзетін заттар. Тұйық тізбекті қосылыстар органикалық химияда кең таралған. Ең көп тарағаны 5 немесе 6 буындық ...

Тұлпар

Тұлпар – бітімі бөлек, ең жүйрік жылқы. Қазақ ғасырлар бойы жылқының жүйріктерін, мықтыларын сұрыптап, іріктеп тұлпар өсірген. Оны негізінен батырлар мінген. Мысалы, Алпамыстың Байшұбары, Қобыландының Тайбурылы, Ер Тарғынның Қарақасқасы, Қабанбай ...

Тұлпар орамы (Астана)

Тұлпар орамы - бұрынғы атауы №4 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы. Тұлпар орамы Ырғыз көшесінен басталып, Сілеті көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 94.6 м. Асқан жүйрік, дүлдүл жылқыны қазақ халқы "тұлпар" деп атаған.

Тұлып

Тұлып – жүні сыртына қаратылып жасалған бітеу сойылған бұзау терісі. Бұзауы өліп қалған сиырды идірту үшін өлген бұзауының терісіне сабан тығып, тұлыбына жұғыстырады; қыста күн суытқан кезде ауыл арасында немесе көлікпен жолға шыққанда киетін қал ...

Тұмар ханым көшесі (Астана)

Басқа мағыналар үшін Тұмар деген бетті қараңыз. Бұрынғы атауы №І74 көше. "Комсомольский" тұрғын алабы. Тұмар ханым көшесі Ақбаян көшесінен басталып, Баян сұлу көшесінде аяқталады. Айғаным, Қарашаш ана, Домалақ ана көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - ...

Тұнба тосқын

Тұнба тосқын - жыл сайын қалқыған күйінде өзенмен ағып келіп, жайылмада шөгетін тасындылардың қабаты. Негізінен, сазды-алевриттік құрамды минералды бөлшектерден тұрады.

Тұнба тұзды көлдер

Тұнба тұзды көлдер - түбіне кристалл тұз қабаты шөгетін су қоймалары. Мұндай көлдер суының тұздығы 50‰-ден артық болады. Жазда тұзға қаныққан судың булану мөлшерінің артуынан және қыста су температурасының төмендеуіне байланысты тұздың ерігіштік ...

Тұнбалық ағын

Тұнбалық ағын - қойыртпақ ағын, мұхиттар мен теңіздердің түбіндегі жүзбе заттарға қаныққан қойыртпақ, тығыздығы жоғары гравитациялық ағыс. Жер сілкіну немесе өзге себептердің салдарынан борпылдақ түптік шөгінділердің үлкен массаларының тепе-теңді ...

Тұнбатұз

Нақтылы маусым барысында түзды көл бетіндегі көлтүздык, есебінен түзіліп үлгерген тұз қабаты; үш түрге жіктеледі: "жаздық тұнбатұз" көл суының булануы салдарынан түзіледі; "күздік тұнбатұз" көлтұздықтың салқындауы нәтижесінде түзіледі; "қыстық тұ ...

Тұнбаға түсу реакциясы

Тұндыру әдісі бойынша кондуктометрлік титрлеу қисығының түрі негізінен тұнбаға түсетін иондардың қозғалғыштығы мен олардың концентрациясына түзелді. Неғұрлым тұнбаның ЕК аз болса, соғұрлым э.н. маңайында титрлеу қисығы айқын болады. Мысалы, егер ...

Тұндырғыштар

Тұндырғыштар - өндірістік тастанды суды жинайтын жасанды қорқойма. Мұнай кәсіпшіпіктерінің тастанды сулары мұнаймен бірге жер бетіне шығарылған минералдылығы жоғары қойнауқат сулары болып табылады. Бұлар қайтадан өнімді горизонттарға айдалуы тиіс ...

Тұншығу

Тұншығу, асфиксия – қанда оттек жетіспеушілігінен көмірқышқыл газының көбеюінен болатын адам өміріне қауіпті патологиялық жағдайы. Тұншығу әр түрлі жағдайларға байланысты, мысалы, жүрек, бронхы демікпесі кезінде, тыныс жолына бөгде заттар түскенд ...

Тұншықтыратын улағыш заттар

Тұншықтыратын улағыш заттар - тыныс органдарын зақымдайтын тұрақсыз улағыш заттар тобы. Тұншықтыратын улағыш заттар тыныс жолдарына әсер етігі, тамақты күйдіріп, жөтелтеді, кеудені қысады. Бірінші кезекте өкпе альвеолы мен ұсақ тамырларының қабыр ...

Тұпрақ қамалы

Тұпрақ қамалы - Хорезмшахтар дәуірінде салынған қамал. Хорезмшах сәулет өнерінің ең маңызды формасы қамал салу ісінде көрініс тапты. Осы дәуірдің ең көрнекті қамалы – "Тұпрақ" қамалы. Бұл қамал Хорезмшах билеушілерінің өмір сүріп, билік құратын о ...