ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 288

Тосын тәжірибе

Жас поляк ғалымы бір адамның басындағы ойды екінші адамның басына ауыстырумен айналысады. Бұл сияқты тосын тәжірибені ол-ең алдымен ешкіге жасауды ойлайды. Сөйтіп, әлгі ешкінің басына иттің санасын береді, сол кезде ешкі ит болып үре бастайды. Тә ...

Тосып алу

Тосып алу - тасаланған объектілерге әуе қарсыласын жібермеу мақсатында оларға қарсы жойғыш ұшақтардың ұшуы. Тосып алу аэродромдағы кезекші жағдай және өуедегі кезекші жағдай болып бөлінеді. Бірінші түрінде жер үсті радилокациялық жүйемен немесе ә ...

Тосқауыл

Тосқауыл - 1) қарсыластың кенеттен пайда болуы немесе жылжуы байқалған бағытта бойтасалау үшін немесе әскер қоршауынан шығатын қапталды қамтамасыз ету үшін қарсы қойылатын бөлімше; 2) қазақтардың әскери жүйесінде соғыс барысында ханды ортаға алып ...

Тосқауыл кедертасы

Тосқауыл кедертасы - белгілі бір қашықтықта теңіз жағасына параллель созылып жатқан інжу кедертасының қырқалары; көбінесе материктік қайрандардың шетінде теңізден таяз сулы лагунаны бөліп тұрады. Негізінен, Тынық және Үнді мұхиттарының суларында ...

Тосқындар

Тосқындар - байырғы жыныстарды жауып жататын тау жыныстарының ұнтақталуынан пайда болған жаңа төрттік кезең шөгінділері. Тосқындар өзен аккумуляциясының салдарынан, жаңбыр суының, желдің мыс.: құм төбелер, барқандар, мұздықтың қозғалуының моренал ...

Тот баспайтын болат

Тот баспайтын болат. Ортопедтік стомотология тәжірибесінде хром-никельді болаттар кеңінен қолданылады. Олардың механикалық және технологиялық қасиеттері жоғары. Қоршаған ортада, мәселен ауыз ішінде тотықпайды. Әдетте болат құрамында 0.1% көміртек ...

Тотияйындар

Бірнеше екі валентті жай металдардың сулы сульфаттары ертеден белгілі болған. Оларды әр түрлі дәрі-дәрмек ретінде қолданған. Солардың жалпы атын халық тотияйын дейді. Ішіндегі металдарына қарай тотияйын әр түрлі болады. Тотияйын құраушы металдар ...

Тотынама

Тотынама” – хикаяттар жинағы. Үнді және Орталық Азия халықтарына ежелден мәлім. Әлемдік әдебиетте" Тотынаманың” 85 нұсқасы бар, оның 20-ға жуығы Ресей архивтерінде сақтаулы." Тотынама” сюжеті қазақ арасына парсы әдебиеті арқылы еніп, кең тараған. ...

Тотығу белдемі

Тотығу белдемі - сульфид кенорындары мен кен шоғырларының үстіңгі,яғни грунт сулары деңгейінен биігірек орналасқан қабаты. Бұл өңірдегі ылғалдар оттек пен көмір қышқылына мейлінше қаныққан күйде ұшырасады да,тотығу жағдайына төзімсіз минералдар ж ...

Тотығу дәрежесі

Тотығу дәрежесі, тотығу саны – химиялық қосылысты тек иондардан тұрады деп қарастырғанда әр атомда болатын шартты зарядтың сан шамасы. Бұл ұғым молекуладағы атомдардың күйін сипаттау үшін қолданылады. Кез келген қосылысты ионды қосылыс деп қараст ...

Тотығу-тотықсыздану

Тотығу-тотықсыздану -электрондардың бір атомнан екінші атомға жаппай немесе жартылай ауысуына негізделген химиялық әрекеттесу үлгілерінің үлкен тобы. Тотығу дегеніміз - атомның немесе атомдар тобының өз электрондарын беруі нәтижесінде өз валентті ...

Тотығу-тотықсыздану белсенділігі

Тотығу-тотықсыздану белсенділігі - таужыныстардың тотығу-тотықсыздану процесі нәтижесінде өздігінен немесе электр өрісі әсерінен зарядталу қасиеті. Әдетте таужыныстар мен минералдар тотығу нәтижесінде өз электрондарын жоғалтып оң зарядталады да,т ...

Тотығу-тотықсыздану потенциалы

Тотығу-тотықсыздану потенциалы - электрқозғаушы күш арқылы сипатталатын тотығу-тотықсыздану реакциясы жағдайында заттың электронды қосып алу немесе бөліп шығару қарқындылығының мөлшері; милливольтпен өлшенеді. Бұл көрсеткіш ортаның тотықтыру неме ...

Тотығу-тотықсыздану процестері

Тотығу-тотықсыздану процестері - Жер қыртысында өтіп жататын химиялық реакциялар арасында реакцияға түскен иондар мен атомдарға тән электрондар саны өзгерістерге ұшырайтын процестер.

Тотықсыздандырғыш

Тотықсыздандырғыш - тотығу-тотықсыздану реакциялары кезінде өзінен электрон бөліп, тотығу дәрежесі өзгеретін атом немесе бөлшек. Тотықсыздандырғыш – электрон беруші бөлшек, ал электрон беру процесі – тотығу деп аталады, демек Тотықсыздандырғыш ре ...

Тотықсыздану

Тотықсыздану – тотығу-тотықсыздану реакциялары барысында атомның, молекуланың, ионның электрон қосып алу процесі. Тотықсыздану кезінде бөлшектің тотығу дәрежесі кемиді. Мыс., атом электрон қосып алса, теріс зарядты ионға; оң зарядты ион электрон ...

Тотықсыздану белдемі

Тотықсыздану белдемі - жер қыртысының беткі бөлігіне тиесілі геологиялық қиманың тотығу белдемі тамамдалатын шартты деңгейінен төмен орналасқан бөлігі.

Тотықсыздану сыйымдылығы

Тотықсыздану сыйымдылығы - таужыныстардың минералдық кешенінің тотықсыздану дәрежесін сипаттайтын геохимиялық параметр. Оның қалыптасуы тотығу-тотықсыздану жағдайларының тікелей шамасы бола алады. Т.е. сандық жағынан тотықсызданған минералдардың ...

Тотықтыра аминдеу

Тотықтыра аминдеу, тотықтырғышты аммонолиз – көмірсутектерді NH3 және O2-мен әрекеттестіріп, азотты органикалық қосылыстарды синтездеу. Мыс., RCH3+NH3+O2RCN+3H2O. Әдетте Тотықтыра аминдеу газдық фазада температура 350 – 500С, қысым ~0.1МПа болғ ...

Тотықтырғыш

Тотықтырғыш - тотығу процесіне себепші болатын заттек. Тотықтырғыш ақаба судың тазаруына себепші болады, ксепобиотиктердің ыдырауын тездетеді. 4Zn + 10HNO 30.5 % = 4ZnNO 3 2 + NH 4 NO 3 + 3H 2 O 3Zn + 8HNO 340 % = 3ZnNO 3 2 + 2NO + 4H 2 O Zn + 4H ...

Тотыққан шөгінділер

Тотыққан шөгінділер – су түбінің шөгінділері; оларда өзгермелі валенттілікті, реакциялық қабілетті катиондар негізінен жоғарғы тотықтар күйінде болады, шөгінділерге қоңырқай және қызғылт түс береді. Т.ш-де Еһ жоғары және оң таңбалы. Түп маңындағы ...

Тофалар

Тофалар – Ресей Федерациясындағы Иркутск облысының Нижнеудинск ауданын мекендейтін түркі тілдес халық. Тофалар өздерін тупалар деп атап келген. Қазан төңкерісіне дейінгі орыс жазба деректерінде карагас деген атпен мәлім болған Тофалардың саны – б ...

Тофу

Тофу - соя сүзбесі. Соя бұршақтарын тазалап, ұнтап, салқын суда бір тәулік ұстайды. Содан соң суын ағызып, үстіне қайтадан таза су құяды да, 1 г ас содасын салып қатты жанып жатқан отқа қояды. Қайнатуға жеткізген соң отты азайтып 30 мин бұқтырады ...

Тошкур

Тошкур - Башқұртстанның Балтачев ауданындағы ауыл, Тошкур ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 530 адамды құрады. Пошта индексі - 452986, ОКАТО коды - 80208837001.

Тоған

Тоған. 2. Сырт пішіні шығыршыққа яки сақинаға ұқсайтын маржанды аралдардың ішкі өңірінен ұшырасатын су алабы. Атолл терминіне қараңыз. 1. Теңіз суынан жағалау бел-белестерімен мүлдем оқшауланып қалған немесе онымен енсіз бұғаздар арқылы ғана байл ...

Тоғандық түзілімдер

Тоғандық түзілімдер. Теңіз жағалауын жиектей созылған, ашық теңізден кұмды кедергілермен оқшауланған су қоймалары болып табылатын тоғандарда түзілген түзілімдер. Тоғандық түзілімдер негізінен пелитті материалдардан тұрады, бірақ олардың құрамы су ...

Тоғыз артезиан алабы

Тоғыз артезиан алабы Арал т-нің солт-ндегі Үлкен және Кіші Борсық құмдарының аралығында орналасқан жерасты сулы өңір. Алап жалпы қалыңд. 70 – 100 м болатын палеоген құмды шөгінділерінің қойнауында қалыптасқан. Суының арыны күшті болғандықтан кей ...

Тоғыз аяқ, тоғыз табақ

Ойын-сауық, әдет-ғұрып ойындарының бір түрі - "Тоғыз аяқ, тоғыз табақ". Бұл әсіресе қазақтың баласын үйлендірерде қыздың әкесіне барып, құда түскенде, екі жақтың келісімі жарасқан шат-шадыман көңіл күйін, туыстық жарастық көңіл күйді білдірген. О ...

Тоғылық Темір хан

19 ғ. ортасында Шағатай қағанаты батыс және шығыс бөліктерге бөлінеді. Шығыс бөліктегі көшпелі және жартылай көшпелі түркі тілдес тайпалардың әмірлері мемлекеттің одан әрі ыдырауына жол бермеу үшін шағатайлық хан іздестіреді. Рөлі күшті дулат тай ...

Тоғыстыру әдісі

Тоғыстыру әдісі. Сандық тұрғыдан мүлдем жеткіліксіз бұрғылау ұңғымалары көмегімен ғана аршылған жер қойнауларының терең деңгейлерінде орналасқан қойнауқаттың құрылымдық картасын жасақтау әдісі. Бұл әдіс зерттелмек қойнауқаттан жоғарырақ орналасқа ...

Тоғысу картасы

Тоғысу картасы - Танымал қойнауқат бетінің құрылымдық картасы мен изохоралар картасын бір-бірімен беттестіру нәтижесінде алынатын карта. Бұл карта бетіндегі изосызықтардың бір-бірімен тоғысу нүктелері көмегімен тереңде орналасқан зерттеліп жатқан ...

Тоғысу әдісі

Тоғысу әдісі. Сандың тұрғыдан мүлдем жеткіліксіз ұңғымалар көмегімен ғана ашылған, жер қойнауының терең деңгейлерінде орналасқан қойнауқаттың құрылымдың картасын турғызу әдісі. Бұл әдіс зерттелмек қойнауқаттан жоғарырақ орналасқан және жақсы зерт ...

Тоғыту суы

Тоғыту суы. Қойнауқаттағы қысым ды қалыпты жағдайда сақтау, сөйтіп мұнайдың сығымдала көтерілуіне мүмкіндік туғызу мақсатында өнімді беткейге әдейі айдалатын су. Бұл су төмендегі талаптарды қанағаттандыруы тиіс: ұңғыма қондырғыларын тоздыру белсе ...

Тоғышар

Тоғышар. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы - ой өрісі тар, ұсақ. "Ол - өз заманында көп тоғышармен жалғыз алысқан жан, айтар сөз көп". "Ораздының баласы он үшінде баспын дер, тоғышардың баласы жиырма бесінде жаспын дер" сияқты халық арасында мақал д ...

Тоқал

Тоқал сөзінің мағынасы - түсіндірме сөздікте - қатын үстіне алған әйел. "Нұртаза әлгі әзірде тоқалының үйінен шығып.екі шақырымдай жердегі қойлы ауылға келген". Біздің байқауымызша, мына "тоқал" тұлғасының "мүйізсіз" ұғымын беретін "тоқал" сөзіме ...

Тоқмағанбет Базарбаев

Базарбаев Тоқмағанбет – мұнайшы. ҚазПТИ-ді бітірген. 1962 – 81 ж. Өзен геология барлау экспедициясында оператор, машинист, 1981 – 99 ж. Өзен бұрғылау басқармасында бұрғылаушы, ауысым бастығы, еңбек және жалақы бөлімінің бастығы, басқарма бастығын ...

Тоқмақ уезі

Тоқмақ уезі - 19 ғасырда Жетісу облысына қараған әкімшілік бөлік. Облыстың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Уездің негізгі халқы - қырғыздар мен қазақтар. Олардың жалпы саны 1870 жылдары 126632 адам, уезде 1870 ж. 19 болыс, 128 ауылда 24070 т ...

Тоқпақ жілік

Тоқпақ, тоқпақ жілік. Түсіндірме сөздікте - жауырын мен кәрі жілік аралығындағы жілік деп анықтама берілген. "Ал қара бала. тоқпақ жілікті аштан келгендей боп.сирек тістерімен жұлмалап жатыр". Тіліміздегі "жілік" өзінің орналасқан орнына не бойын ...

Тоқтабаев атындағы көше (Алматы)

Тоқтабаев атындағы көше. Көшеге мемлекет қайраткері, сталиндік репрессияның құрбаны Кәрім Тоқтабаевтың есімі берілген. Тоқтабаев Кәрім Қостанай облысында дүниеге келген. 30-шы жылдары ҚазКСР Жер комиссары, халық-ағарту комиссары қызметін атқарған ...

Тоқтамыс Нүсіпқұлұлы Мендебаев

Мендебаев Тоқтамыс Нүсіпқұлұлы - ғалым, техникалық ғылыми докт. Қазақ поли-техникалықинститутын бітірген. Өндірістеғі қызметін бұрғы шебері, инженер-технолог ретінде бастап, Орталық және оңтүстік гео-логия барлау жүйесінде әр түрлі жауапты жұмыст ...

Тоқтар Ахметов

Тоқтар Ахметов - телеоператор. Еңбек жолын 1965 жылы Павлодар облыстық телевидениесінде оператор болып бастап, кейін аға оператор, 1981-85 жылдары Бүкілодақтық "Время" бағдарламасының операторы болды. Екібастұз отын энергетика кешенінен өндіріс о ...

Тоқым қағар

Тоқым қағар - - ойын-сауық, салт ойыны, көбінесе жас баланың алғаш рет үйден жырақ, алыс сапар шеккен кезінде немесе қызы ұзатылған үйге жиылып "Тоқым қағар" ойынын бастаған. Әдетте ауыл адамдары ән, күй, айтыс секілді өнер түрлерін айта отырып, ...

Тоңқылдақ

Тоңқылдақ Он томдық түсіндірме сөздікте бұл тұлғалы сөздің тек дыбысқа еліктеуден пайда болған - "тоңқылдау" етістігі мен "тоңқылдақ" сын есімі мағыналарына ғана анықтама берілген. Біздің төркінін әңгімелегелі отырғанымыз - ертегі кейіпкерлері "т ...

Трайболизм

Трайболизм - қоғамда рулық-тайпалық бөлініс негізінде сақталған қарым-қатынастардың, ру-тайпалық, ұлттық оқшаулануды білдіреді. Трайболизм әсіресе әдет-ғұрыптар мен жораға негізделген дәстұрлі коғамдарға тән. Ол ұлттық бірлікке, біртұтас мемлекет ...

Транзит

Транзит тауарлар елдің екі кеден органы арасында кедендік бақылаумен, соның ішінде шет мемлекеттің аумағы арқылы кеден бажы, салығы алынбай, сондай-ақ тауарларға экономикалық саясат шаралары қолданбай тасымалданатын кеден режимі; жүктерді жолаушы ...

Транквилизаторлар

ТРАНКВИЛИЗАТОРЛАР, атарактиктер – тыныштандыратын қасиеті бар, психотроптық құралдар тобына жататын дәрілік препараттар.

Трансазиялық темір жол магистралі

Трансазиялық темір жол магистралі, кең табанды магистраль. Ол Стамбұл – Анкара – Тебриз – Тегеран – Керман – Захедан – Кветта – Лахор – Дели – Канпур – Каликут – Дакка – Читтагонг қалаларын байланыстырады. Транзакциялық темір жол магистралі Азиян ...

Трансакция

Трансакция өзара кеңшіліктер белетін экономикалық немесе саяси келісім; қайсыбір мақсаттар үшін ақшалай қаражаттың немесе бағалы қағаздардың шоттары бойынша аударым жасаудан тұратын қаржы операциясы. Трансакция ұғымы ақша мен бағалы қағаз есебін ...

Трансгрессиялық астасу

Трансгрессиялық астасу - теңіз немесе көл түбінде шөгінді таужыныстардың беткі өңірі шайылып кеткен құрлыққа тән таужыныстарды көмкере астасуы; мүндай астасу пішіні теңізсуының құрлық бетін басып кеткендігін көрсетеді. Трансгрессиялық астасқан шө ...

Трансгрестік

ТРАНСГРЕСТІК, трансгрессия – тектоникалық қозғалыстар әсерінен жер қыртысының төмендеуі немесе Дүниежүзілік мұхит деңгейінің көтерілуі нәтижесінде теңіздің құрлықты басу процесі. Трансгестік – регрессияға қарама-қарсы процесс. Трансгестік кезінде ...